Kerkük hoyratları üzerine
|
|
İsa Kocakaplan
| |
DÖRT mısralık halk edebiyatı nazım şekli ile bu şiirlerin müziğini ifade etmek için kullanılan hoyrat kelimesinin hangi kelimeden türediği hakkında kesin bir görüş yoktur. “Fakir, garip, başıboş” anlamlarına gelen HORYAT kelimesinden; Kerkük’ün bir semti olan KORYA kelimesinden; kaba saba, kötü, kibirli anlamlarına gelen HOYRAT kelimesinden geldiği hakkında görüşler vardır.(1)
Hoyratlar dinleyenlerde ezgisi ve sözüyle yiğitlik ve mertlik havası uyandırır. En yaygın olduğu yerler Irak’ın Kerkük ve Erbil şehirleri ile Türkiye’nin Diyarbakır, Urfa, Elazığ, Erzurum ve Kars şehirleridir.
Hoyratlarda aşk, gurbet, kıskançlık, özlem, kırgınlık, tabiat vb konular işlenirler. İnsanların bir araya geldikleri düğün, mevlit, doğum, ölüm, bağ bahçe çalışmaları gibi toplantılar hoyrat söylemek için uygun ortam oluştururlar.
Hoyrat metinleri, söz sanatları bakımından da son derece zengindirler. Teşbih, istiare, mecaz, telmih, tevriye, tenasüp, kişileştirme gibi sanatlar, hoyratları daha etkili kılar.
Cinaslı kafiyeler hoyratların vazgeçilmez özelliğidir. Cinas ne kadar ustaca kullanılırsa hoyrat da o kadar başarılı sayılır. Genellikle 7’li hece ölçüsü ile söylenen hoyratların, başına veya sonuna eklenen ve miyan denilen kelime ve mısralarla bu ölçünün bozulduğu da olur. İlk mısra genelde üç veya dört heceden oluşan ve anlam ifade eden bir kelimedir. Daha sonraki mısralara ayak verir.
Hoyrat bu özelliği ile Anadolu’da söylenen ayaklı veya kesik maniye benzer. Kesik manilerde de cinas önemli yer tutar. İlk mısra üç veya dört hecelik bir ayaktan oluşur. Bazen mısra ünlem özelliği taşıyan kelimelerle 7 heceye tamamlanır.
Adam aman nem alır
Yatma güzel toprakta
Mah cemalin nem alır
Gökten Azrail inse
Candan başka nem alır
Yara sızlar
Ok değmiş yara sızlar
Yaralının hâlinden
Ne bilsin yarasızlar(2)
Kesik mânilerle hoyratın yakın benzerliğini aşağıdaki örneklerde bulabiliriz. Bu hoyratlarda cinas sanatı ustaca kullanılmıştır.(3)
Yaz bele
Bahar bele yaz bele
Kâtibin ne suçı var
Hudam demiş yaz bele
Yara meni
Dert meni yara meni
Ya al Yaradan canım
Ya yetir yara meni
Bu hannan
Kârvan göçer bu hannan(4)
Zülfünü sal dallala(5)
Kurtar meni bu kannan(6)
Dama gözel
Çıhıptı dama gözel
Zilfivi(7) kemend eyle
Çek meni dama(8) gözel
Hoyratların 4 mısradan fazla söylendikleri de olur. Meselâ ölümü ve insanın ölüm karşısındaki çaresizliğini anlatan şu hoyrat, bu söyleyişe güzel bir örnek oluşturur:
Ne çaram var
Ne sağalmaz yaram var
Can alan canım alı
Can vermem ne çaram var
Yapıldı kayasız hammam
Yekhenmem(9) ne çaram var
Biçtiler yekhesiz könek
Girmezsem ne çaram var
Geldi bir boyınsız at
Minmesem ne çaram var
Kuruldı hak divanı
(Elim boş üzüm kara)
Getmesem ne çaram var
Hoyrat usulleri Muhalif, Segâh, Bayat, Miskinî şeklinde makam isimleri ile; Ümergele, İskender Malalla, Şerife, Memeli, Muçıla, Nobatçı, Delliheseni gibi şahıs isimleri ile ve Beşiri, Karabağlı gibi yer isimleri ile anılmaktadır.
Bu usuller kendilerine göre bazı söyleyişlerle başlarlar. Bu söyleyişlene miyan adı verilir. Ke kük hoyratlarının miyanlarından bazıları şu şekildedir:
Gülüm, ağam ağam, mine boylum, baba bugün, zalım zalım, gözüm kardaş bugün, aman aman alıvdan hiç bilmem hara geldim.
Prof. Dr. Suphi Saatçi Irak Türkmenlerinin folklor zenginliklerini şu cümlelerle değerlendirir:
“ Türkmen folklorünün en zengin unsuru geleneksel müzikleridir. Kırıkhava yanında, yörede başlı başına bir ekol kabul edilen hoyrat (bir uzun hava biçimi), Türkmen folklorünün en çarpıcı kümesini oluşturur. Türkmenlerin yaşayışı, dünya görüşü, kültürü, tarihi, geleneği ve edebî zevki hoyratlarda dile gelmiştir. Bu yüzden Kerkük hoyratın, hoyrat da Kerkük’ün simgesi olmuştur.”(10)
Anadolu’da âşıkların karşılıklı atışmalarına benzer şekilde, Kerkük’te usta hoyrat çağırıcıları arasında KARŞILIKLI HOYRAT ÇAĞIRMA müsabakaları önemli bir geleneği oluşturur. Bu yarışmalarda bazen, çağırıcıların yanında dinleyenler de galeyana gelebilir ve bunun sonunda kavgalar çıkabilir. Bu sebeple hoyrat çağırıcılarda aranılan özelliklerden biri de onların cesaretli ve sağlam yapılı olmalarıdır. Kavga çıkmaması için, karşılıklı hoyrat çağırmalarda hakaret ve kaba sözler içeren hoyratlar söylemekten kaçınılır.
Yeri gelmişken hoyrat çağırıcılarda bulunması gereken diğer özellikleri de kısaca belirtelim.
Çağırıcı, başlıca hoyrat söyleme usullerini bilmek zorundadır. Rakibinin söylediği Muhalif, Beşirî, Muçıla, Yetimî, İydele, Nobatçı, Dellisenî vb usullerdeki hoyratlara, aynı usulle karşılık veremeyen çağırıcı yenilmiş sayılır.
Bundan başka, hoyrat çağırıcısı çok sayıda hoyratı ezbere bilmelidir. Aksi hâlde, söylenen hoyrata uygun karşılık veremez ve mağlup olur.
| | |
